Cortisol là gì?
Cortisol là glucocorticoid chính do vỏ tuyến thượng thận sản xuất, dưới sự điều khiển của trục hạ đồi–tuyến yên–thượng thận (HPA). Cortisol điều hòa chuyển hóa glucose, phản ứng viêm và miễn dịch, cân bằng nước-điện giải, và phản ứng stress của cơ thể.
Đặc điểm quan trọng nhất: cortisol theo nhịp sinh học rõ rệt — cao nhất vào buổi sáng sớm (6–8 giờ), thấp nhất vào nửa đêm. Vì vậy, thời điểm lấy mẫu quyết định việc diễn giải kết quả.
Khi nào nên xét nghiệm Cortisol?
- Nghi ngờ Cushing syndrome (cortisol dư thừa): béo bụng, mặt tròn, bướu trâu, rạn da tím, tăng huyết áp, đường huyết cao, yếu cơ, loãng xương ở người trẻ
- Nghi ngờ suy thượng thận (Addison): mệt mỏi mạn tính, tụt huyết áp tư thế, sạm da bất thường, sụt cân, buồn nôn
- Đánh giá chức năng thượng thận trước phẫu thuật kéo dài hoặc ở bệnh nhân dùng corticosteroid lâu dài
- Hạ đường huyết không rõ nguyên nhân — cortisol thấp là một nguyên nhân
Mẫu lấy là gì?
Xét nghiệm sử dụng mẫu máu tĩnh mạch. Cortisol máu buổi sáng (8 giờ) là xét nghiệm cơ bản nhất. Bổ sung: cortisol nước tiểu 24 giờ (UFC — phản ánh tích lũy cả ngày), cortisol nước bọt nửa đêm (late-night salivary cortisol — sàng lọc Cushing rất nhạy).
Cần chuẩn bị gì trước khi xét nghiệm?
- Lấy máu vào buổi sáng (7–8 giờ) — bắt buộc để có kết quả có ý nghĩa
- Thông báo đang dùng corticosteroid dạng nào (uống, hít, xịt mũi, bôi da) — tất cả đều ảnh hưởng kết quả
- Tránh căng thẳng, tập thể dục cường độ cao, và bệnh cấp tính trong 24 giờ trước — stress làm cortisol tăng giả tạo
Chỉ số bình thường
| Thời điểm | Cortisol bình thường |
|---|---|
| Buổi sáng (7–8 giờ) | 138–690 nmol/L (5–25 μg/dL) |
| Buổi chiều (4 giờ) | 83–441 nmol/L (3–16 μg/dL) |
| Nửa đêm (midnight) | <207 nmol/L (<7,5 μg/dL) |
| Cortisol nước tiểu 24h (UFC) | 30–300 nmol/24h (tùy phương pháp) |
Giá trị tham chiếu có thể khác nhau tùy phòng xét nghiệm và phương pháp đo.
Kết quả bất thường có nghĩa gì?
Cortisol sáng thấp (<138 nmol/L) + ACTH cao: suy thượng thận nguyên phát (Addison). Test kích thích ACTH (Synacthen test) xác nhận chẩn đoán. Điều trị: thay thế hydrocortisone suốt đời + fludrocortisone. Khủng hoảng thượng thận (adrenal crisis) là cấp cứu nội khoa — tiêm hydrocortisone ngay.
Cortisol cao + mất nhịp sinh học (cortisol nửa đêm cao): gợi ý Cushing syndrome. Cần xác nhận bằng test ức chế dexamethasone 1 mg (low-dose DST): cortisol không giảm xuống <50 nmol/L → Cushing dương tính. Bước tiếp: đo ACTH để phân biệt Cushing tuyến yên (ACTH cao), thượng thận (ACTH thấp), hay lạc chỗ (ACTH rất cao).
⚠️ Kết quả xét nghiệm cần được bác sĩ diễn giải trong bối cảnh lâm sàng cụ thể. Vui lòng liên hệ để được tư vấn.